Obowiązek naprawienia szkody – w jakiej formie?

Codziennie dochodzi do różnego rodzaju wypadków, w których poszczególne jednostki doznają niejednakowych szkód. Mimo, że samo pojęcie szkody nie zostało prawnie uregulowane w kodeksie cywilnym, to jest ona uznawana za podstawową przesłankę pociągającą do odpowiedzialności. Naprawienie szkody w prawie cywilnym przewiduje dwa alternatywne sposoby odszkodowania:

  • Przywrócenie stanu poprzedniego (restytucję naturalną)
  • zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej (rekompensata pieniężna)

Sąd rozpoznając sprawę (uwzględniając chwilę orzekania) ustala wysokość szkody majątkowej, dokonując analizy porównawczej stanu majątkowego, w jakim osoba poszkodowana rzeczywiście się znalazła, wskutek wystąpienia konkretnego zdarzenia, z tym w jakim znajdowałaby się gdyby ww. zdarzenie nie wystąpiło.

Zgodnie z przepisami prawa cywilnego tj. art. 363 § 1 k.c. – wybór formy naprawienia szkody należy do poszkodowanego. Dokonuje go poprzez złożenie stosownego oświadczenia drugiej stronie w taki sposób, żeby mogła się zapoznać z jego treścią. Zgodnie z obowiązującym poglądem, złożone oświadczenie woli o wyborze formy naprawienia szkody nie może być zmienione, ani cofnięte bez zgody adresata. Poszkodowany może zażądać przywrócenia stanu poprzedniego lub zapłaty sumy pieniężnej – pamiętając, że wybór poszkodowanego nie jest jednak nieograniczony.

Restytucja naturalna

Kodeks cywilny nie zawiera żadnych ograniczeń co do postaci, w jakiej ma nastąpić przywrócenie stanu poprzedniego. Celem restytucji naturalnej jest odwrócenie uszczerbku, jaki został wyrządzony poszkodowanemu w jego chronionych prawnie dobrach lub interesach. Ten sposób naprawienia szkody może przybrać różnorodne postacie w zależności od charakteru naruszonego dobra oraz rodzaju szkody. Nie chodzi tylko o przywrócenie stanu istniejącego przed wyrządzeniem szkody, lecz także o stworzenie takiego stanu, który zaspakajałby, w sposób przybliżony do istniejącego uprzednio stanu rzeczy, naruszone potrzeby poszkodowanego.

Restytucji naturalnej nie należy zatem rozumieć w dosłownym znaczeniu. Przykładowo przywrócenie stanu poprzedniego, w przypadku uszkodzenia rzeczy w sposób niewyłączający możliwości jej naprawienia nie może sprowadzać się do zobowiązania dłużnika do dostarczenia nowej rzeczy ani do zobowiązania dłużnika do świadczenia wartości nowej rzeczy z zachowaniem uprawnienia do przejęcia uszkodzonej rzeczy. Przywrócenie stanu poprzedniego w przypadku naprawy rzeczy polega na tym, że stan rzeczy po naprawie odpowiada pod każdym istotnym względem (stan techniczny, zdolność użytkowa, części składowe, trwałość, wygląd estetyczny itp.) stanowi tej rzeczy sprzed wyrządzenia szkody. Dłużnik jest zobowiązany zwrócić poszkodowanemu wszelkie celowe, ekonomicznie uzasadnione wydatki poniesione w celu przywrócenia stanu poprzedniego. Jeśli rzecz uszkodzona została naprawiona i wskutek tego przywrócona do stanu poprzedniego, uprawniony nie może żądać dodatkowo zasądzenia sumy pieniężnej odpowiadającej obniżeniu wartości handlowej rzeczy.

Rekompensata pieniężna

Odszkodowanie w postaci pieniężnej (wobec równoważności sposobów naprawienia szkody, do których odnosi się art. 363 k.c.) powinno mieć na celu, przede wszystkim rekompensatę z tego samego zakresu utraty wartości chronionego dobra, który byłby odtwarzany w drodze przywrócenia stanu sprzed dokonania szkody. Wskazany stan powinien przeanalizowany w całości, obiektywnie oraz pod kątem wszelkich możliwych sposobów wykorzystania. Wartym zaznaczenia jest również sama metoda różnicowa, która jest wykorzystywana przy obliczaniu odszkodowania, która polega na porównaniu stanu majątku ocenianym przy założeniu, że dane zdarzenie wywołujące szkodę nie zaistniało.
W praktyce dopuszcza się sposób rekompensaty pieniężnej polegający na zapłacie sumy odpowiadającej przewidywanym kosztom usunięcia wady (uszkodzenia) rzeczy, mimo że art. 363 k.c. nie przewiduje wprost takiej formy naprawienia szkody. Przykładowo ww. postać odszkodowania znalazła zastosowanie w zakresie roszczeń o naprawienie szkody związanej z uszkodzeniem pojazdu, które po wynikłym zdarzeniu zostają zgłaszane do ubezpieczyciela z tytułu odpowiedzialności cywilnej.

Trzeba pamiętać, że odszkodowanie pieniężne stanowi alternatywę dla restytucji naturalnej. Artykuł 363 § 1 k.c. mówi o odpowiedniej kwocie pieniężnej. Chodzi zatem o ekwiwalent pieniężny szkody. Zapłata następuje, gdy restytucja naturalna jest niemożliwa z przyczyn faktycznych lub prawnych albo gdy przywrócenie stanu poprzedniego pociąga dla zobowiązanego nadmierne trudności lub koszty.