Układ konsumencki

Do nie dawna instytucja układu dłużnika z wierzycielami w polskim systemie prawnym przewidziana była jedynie dla  przedsiębiorców. Dotyczyło to zarówno układu w upadłości, jak i układu w ramach jednego z postępowań restrukturyzacyjnych.

Wraz nowelizacją prawa upadłościowego, która weszła w życie 24 marca 2020 roku, ustawodawca wprowadził możliwość zawarcia układu przez konsumenta w ramach tzw. postępowania o zawarcie układu na zgromadzeniu wierzycieli przez osobę fizyczną nieprowadzącą działalności gospodarczej.

Od razu należy jednak podkreślić, że  postępowanie to skierowane jest dla określonej grupy dłużników. Zgodnie z art. 49125 ust 3 prawa upadłościowego sąd uwzględni wniosek o zawarcie układu jeśli możliwości zarobkowe dłużnika oraz jego sytuacja zawodowa wskazują na zdolność do pokrycia kosztów postępowania o zawarcie układu oraz możliwość zawarcia i wykonania układu z wierzycielami. Oznacza, to że już w samym wniosku dłużnik musi wykazać, że jest w stanie pokryć koszty postępowania, a jego sytuacja zawodowa jest na tyle stabilna, że będzie umożliwiać przyszłą obsługę układu, którego wstępne założenia dłużnik formułuje samodzielnie (wstępne propozycje układowe). Już pierwszą czynności dłużnika przy składaniu wniosku jest bowiem wpłata zaliczki na poczet postępowania w kwocie odpowiadającej wysokości przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw bez wypłat nagród z zysku w trzecim kwartale roku poprzedniego, ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego, co obecnie odpowiada kwocie około 5.200 zł.  (III kwartał 2019 roku)

Kolejnym istotnym kosztem postępowania jest wynagrodzenie nadzory które wynosi odpowiednio 15% kwoty przeznaczonej dla wierzycieli w ramach ogółu propozycji układowych jeśli nie przekracza ona 100.000zł, 3% jeżeli kwota przeinaczana dla wierzycieli znajduje się w przedziale od 100.000 do 500.000  zł oraz 1% gdy przekracza 500.000 zł, niemniej koszty te wpisane są już w ciężar układu oraz jego poszczególnych rat.   

W przypadku uwzględnienia wniosku, układ zawierany jest z wierzycielami – tzn. jeżeli wymagana większość wierzycieli wyrazi zgodę na jego propozycje. Układu może zostać zawarty maksymalnie na 5 lat chyba, że dotyczy wierzycieli posiadających rzeczowe zabezpieczenie na majtku dłużnika. Wtedy ustawodawca dopuszcza dłuższy okres jego trwania. Teoretycznie zatem okres spłaty wierzyciela rzeczowego (np. banku udzielającego kredytu hipotecznego) może zbliżać się nawet do czasu trwania pierwotnego zobowiązania kredytowego,  a więc i kilkudziesięciu lat.  Następnie tak jak w przypadku restrukturyzacji, dłużnik dokonuje spłaty swoich wierzycieli tylko w ramach przyjętego układu i w wysokościach spłat w nim określonych. W trakcie wykonywania układu wierzyciele nie mogą prowadzić żadnych działań windykacyjnych i egzekucyjnych wobec należności objętych układem. Po wykonaniu układu pozostałe do spłaty wierzytelności zostają umorzone.

Do postępowania stosuje się odpowiednio przepisy o przyśpieszonym postępowaniu układowym. regulujące kwestie proceduralne oraz skutki otwarcia postępowania co do majątku dłużnika (w tym np. zawieszenia postępowań egzekucyjnych).

Dyskusyjną na obecnym wczesnym etapie „życia” instytucji „układu konsumenckiego” jest kwestia włączenia do układu wierzytelności objętych art. 151 prawa restrukturyzacyjnego, takich jak choćby zobowiązania alimentacyjne, odszkodowania za wywołanie choroby, kalectwa lub śmierci, czy (co wydaje się istotne dla byłych przedsiębiorców) zadłużenie z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, których dłużnik był płatnikiem. Należności te bowiem w przypadku normalnego postępowania restrukturyzacyjnego nie są objęte układem i trzeba je co od zasady regulować  oddzielnie.  

Z jednej strony bowiem, ustawodawca w sprawach nieuregulowanych prawem upadłościowym odsyła do prawa restrukturyzacyjnego (przyśpieszone postępowanie układowe) jedynie w zakresie reguł dotyczących ustalania spisu wierzytelności, spisu wierzytelności spornych, zwoływania zgromadzenia wierzycieli w celu zawarcia układu, zasad głosowania wierzycieli, liczenia większości koniecznej do ustalenia, że doszło do przyjęcia układu, zatwierdzenia układu, jego skutków oraz zasad zmiany i uchylenia układu. Brak jest odesłania do samej materialnej konstrukcji układu, opisanej w innym dziale prawa restrukturyzacyjnego. Inaczej niż ma to miejsce w układzie upadłościowym przedsiębiorców. W tamtym przypadku przepisy o konstrukcji układu (w tym jego włączeniach) stosuje się odpowiednio.

Z drugiej strony, cześć roszczeń takich jak zobowiązania o charakterze alimentacyjnym, zobowiązania wynikające z rent z tytułu odszkodowania za wywołanie choroby, niezdolności do pracy, kalectwa lub śmierci (ale już nie zobowiązań wobec ZUS), nie podlega umorzeniu po wykonaniu planu spłaty w ramach upadłości konsumenckiej oraz upadłości przedsiębiorcy będącego osobą fizyczną. Oznacza to, że w ujęciu systemowym, należności te podlegają szczególnej ochronie i nie powinny być umarzane.

Która  z tych koncepcji przyjemnie się w praktyce  i zostanie zaaprobowana w orzecznictwie, okaże się dopiero po wykonaniu pierwszych układów konsumenckich. Osobiście skłaniałbym się ku pierwszemu rozwiązaniu. Gdyby ustawodawca przewidywał jakiekolwiek wyłączenia i inne ograniczenia układu konsumenckiego z pewnością umieściłby stosowane zapisy w ustawie. Ta natomiast (jak i samo uzasadnienie projektu nowelizacji) milczy w tym temacie.  

Reasumując, układ konsumencki to bardzo atrakcyjne rozwiązanie pozwalające na uniknięcie dotkliwej likwidacji majątku przez syndyka. Jednak z uwagi na jego koszty oraz wymogi co do sytuacji zarobkowej dłużnika nie jest to rozwiązanie przeznaczone wszystkich.